Gdy mówi się o ryzykach związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu (AML/CFT), uwaga koncentruje się zazwyczaj na obowiązkach regulacyjnych, kontrolach oraz potencjalnych karach administracyjnych. Znacznie rzadziej analizuje się natomiast ryzyka procesowe związane z podejmowaniem przez banki działań w obszarze przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
Tymczasem nasze doświadczenia z ostatniego czasu pokazują, że roszczenia kierowane przez klientów potrafią osiągać wartości porównywalne z wysokością kar administracyjnych nakładanych przez organy nadzoru. Z perspektywy banków oznacza to, że odpowiednie zarządzanie ryzykiem AML powinno obejmować nie tylko aspekt regulacyjny, lecz również potencjalne konsekwencje sporów sądowych.
Warto więc przyjrzeć się rodzajom spraw, które w ostatnim czasie obserwujemy w praktyce. Jeszcze kilka lat temu postępowania sądowe związane z tematyką AML należały do rzadkości. W ostatnich miesiącach można jednak zauważyć wyraźny wzrost ich liczby. Dotyczą przede wszystkim dwóch obszarów: wykonywania transakcji płatniczych oraz wypowiadania umów z klientami.
Spory dotyczące wykonywania transakcji
Pierwszą grupę stanowią postępowania dotyczące wykonania transakcji płatniczych. Najczęściej są to sytuacje, w których doszło do wykonania przelewu będącego efektem fraudu, a następnie osoba, z rachunku której wyprowadzono środki (niekoniecznie klient pozwanego banku), podnosi argument, że transakcja powinna zostać zatrzymana z uwagi na okoliczności związane z AML.
Jako przykłady wskazywane są zwykle nietypowo wysoka wartość przelewu, nietypowy charakter transakcji lub niezgodność danych odbiorcy przelewu z rzeczywistymi danymi podmiotu, który ostatecznie otrzymał środki.
W tego rodzaju sprawach pojawiają się co najmniej dwa istotne wyzwania.
Po pierwsze, w zależności od konfiguracji procesowej oraz zarzutów formułowanych przez powoda, bank może napotkać poważne trudności związane z przedstawieniem sądowi informacji niezbędnych do skutecznej obrony swojego stanowiska. Ograniczenia wynikające z tajemnicy bankowej oraz tajemnicy przewidzianej w art. 54 ustawy AML mogą istotnie wpływać na sposób prowadzenia postępowania i prezentowania materiału dowodowego.
Po drugie, choć argumentacja oparta na regulacjach AML coraz częściej pojawia się w sporach sądowych, nadal stosunkowo rzadko spotyka się sprawy łączące jednocześnie zagadnienia związane z fraudami oraz AML. Tego rodzaju spory wymagają uwzględnienia dwóch odrębnych obszarów wiedzy, które nie zawsze są analizowane łącznie. W praktyce może to mieć istotne znaczenie dla właściwego zabezpieczenia interesów banku.
Spory związane z wypowiadaniem umów
Drugą kategorię stanowią sprawy dotyczące wypowiadania umów klientom z przyczyn związanych z AML. Najczęściej chodzi o umowy rachunku bankowego oraz powiązane z nimi umowy bankowości elektronicznej.
Stosunkowo proste są przypadki, w których przyczyną rozwiązania relacji jest brak możliwości zastosowania środków bezpieczeństwa finansowego wynikający na przykład z nieaktualności dokumentu tożsamości lub nieprzekazania przez klienta informacji niezbędnych do zastosowania tych środków.
W praktyce spotykamy się jednak również ze znacznie bardziej złożonymi stanami faktycznymi.
Przykładem mogą być sytuacje, w których bank decyduje się zakończyć współpracę z podmiotem prowadzącym kantor kryptowalutowy, uzasadniając swoją decyzję prowadzeniem działalności w branży uznanej za obszar nieakceptowalnego ryzyka prania pieniędzy.
Tego rodzaju przypadki rodzą szereg dodatkowych pytań prawnych. Sama przesłanka prowadzenia działalności w branży o nieakceptowalnym poziomie ryzyka nie wynika bowiem wprost z przepisów prawa. Jednocześnie może ona być kwestionowana przez klientów, którzy argumentują między innymi, że uznanie określonej branży za nieakceptowalną prowadzi do nieuzasadnionego ograniczenia dostępu do usług bankowych lub stanowi przejaw nadużywania pozycji rynkowej przez bank.
Komunikacja z klientem a ryzyko procesowe
Pomimo różnic pomiędzy opisanymi kategoriami spraw można wskazać jeden problem, który występuje wyjątkowo często.
W wielu przypadkach sposób komunikacji z klientem nie jest projektowany z uwzględnieniem potencjalnego ryzyka procesowego. Dotyczy to zarówno treści przekazywanych informacji, jak i kanałów komunikacji wykorzystywanych przez bank. Nierzadko zdarza się, że klient otrzymuje komunikaty, które z jego perspektywy są zbyt ogólne, nieprecyzyjne lub sprawiają wrażenie automatycznych. Powoduje to przekonanie, że jego sytuacja nie została odpowiednio przeanalizowana, co z kolei może stanowić jeden z czynników skłaniających do skierowania sprawy na drogę sądową.
Jeżeli do sporu już dojdzie, często jest za późno na ograniczenie części ryzyk wynikających z wcześniejszych decyzji dotyczących organizacji procesu lub komunikacji. Z tego względu istotne znaczenie ma odpowiednie projektowanie procedur, polityk i regulaminów AML z uwzględnieniem nie tylko wymogów regulacyjnych, lecz również potencjalnych konsekwencji procesowych. Doświadczenia płynące z prowadzonych sporów pokazują, że wiele problemów można zidentyfikować i ograniczyć już na etapie tworzenia lub aktualizacji wewnętrznych rozwiązań organizacyjnych.
Wnioski
Rosnąca liczba sporów sądowych związanych z AML pokazuje, że obowiązki w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy przestały być wyłącznie zagadnieniem regulacyjnym i compliance’owym. Coraz częściej stają się również źródłem istotnych ryzyk procesowych, które mogą generować znaczące konsekwencje finansowe i reputacyjne.
Dlatego przy ocenie rozwiązań funkcjonujących w obszarze AML warto patrzeć szerzej niż wyłącznie przez pryzmat zgodności z przepisami. Równie istotne jest pytanie o to, w jaki sposób procedury, decyzje operacyjne oraz komunikacja z klientami będą oceniane w przypadku późniejszego sporu sądowego.
Nasze doświadczenia pokazują, że właśnie ten aspekt pozostaje jednym z najbardziej niedocenianych elementów zarządzania ryzykiem AML.
Autor: Daniel Bednarczyk, adwokat, Lider, Senior Associate w Lawspective.
E-mail: daniel.bednarczyk@lawspective.pl